طرح پیشران پرورش ماهی در قفس در اقتصاد دریامحور

آبزی‌پروری در قفس‌های دریایی (Ocean Cage Aquaculture / Open sea Fish Farming) یکی از روش‌های نوین و کارآمد پرورش ماهی در دو دهه اخیر است که به‌ویژه در کشورهایی با دسترسی مناسب به سواحل و منابع آب دریایی توسعه یافته است. در گزارش، برای این شیوه مزیت‌هایی مانند بهره‌گیری از فضای طبیعی، کاهش هزینه‌های زیرساختی و امکان مقیاس‌پذیری تولید ذکر شده است. همچنین با استناد به گزارش SOFIA 2024 از FAO، تولید جهانی آبزی‌پروری در سال ۲۰۲۲ به ۹۴.۴ میلیون تن رسیده و نسبت به سال ۲۰۲۰ بیش از ۶ درصد رشد داشته است؛ و این رشد به توسعه زیرساخت‌های نوآورانه در حوزه قفس‌های دریایی، استفاده از فناوری‌های هوشمند در مدیریت مزارع و افزایش بهره‌وری در گونه‌های کلیدی نسبت داده شده است.

جهش جهانی آبزی پروری و نقش قفس های دریایی

بازار جهانی غذا به سمت پروتئین‌های دریایی حرکت کرده است، چون فشار بر ذخایر طبیعی صید افزایش یافته و تقاضا برای خوراک سالم و قابل ردیابی بالا رفته است. در همین فضا، تولید آبزی‌پروری به مرحله‌ای رسیده که وزن آن در تامین غذا، از یک بخش مکمل عبور کرده و به ستون اصلی بسیاری از بازارها تبدیل شده است. تولید صنعتی، یعنی رشد سریع‌تر، اما همزمان یعنی حساسیت بیشتر روی کیفیت نهاده، سلامت محصول و قابلیت ردیابی تا مقصد نهایی. قفس‌های دریایی به دلیل قابلیت توسعه در پهنه‌های ساحلی، یکی از مسیرهای کلیدی این رشد محسوب می‌شوند و نقش آن‌ها در افزایش ظرفیت تولید، پررنگ‌تر شده است.

طبق داده‌های FAO در گزارش SOFIA 2024، سهم آبزی‌پروری در تأمین کل آبزیان خوراکی جهان برای نخستین بار از صید پیشی گرفته و به ۵۱ درصد (معادل ۹۱ میلیون تن) رسیده است.

این جابه‌جایی در سهم تولید، یک پیام روشن برای سرمایه‌گذاری دارد: رشد بازار، پایدارتر از گذشته شده و پول به سمت زنجیره‌های صنعتی حرکت می‌کند. زمانی که تولید به شکل صنعتی رشد می‌کند، رقابت از «فقط تولید بیشتر» به «تولید قابل استاندارد و قابل صادرات» منتقل می‌شود و همین، اهمیت فناوری، فرآوری و لجستیک را بالا می‌برد. در چنین بازاری، کشورهایی که خوراک تخصصی، ورودی زیستی پایدار، و استانداردهای صادراتی را جدی گرفته‌اند، سریع‌تر جایگاه می‌گیرند و هزینه تمام‌شده را کنترل می‌کنند. بنابراین قفس‌های دریایی زمانی سودآور و ماندگار می‌شوند که به یک صنعت کامل متصل باشند، نه یک مزرعه تنها در دریا.

در این گزارش، روند بازار جهانی آبزی‌پروری چنین برآورد شده است که ارزش آن از ۲۶۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۲۷۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ می‌رسد (رشد ۵.۸ درصدی) و تا سال ۲۰۲۹ نیز به ۳۷۰ میلیارد دلار (رشد ۷.۵ درصدی) خواهد رسید.

رشد بازار، در کنار فرصت، چالش هم ایجاد می‌کند و همین چالش‌هاست که مسیر توسعه را از یک تصمیم ساده تولیدی جدا می‌سازد. کاهش پایداری ذخایر شیلاتی، فشارهای زیست‌محیطی، کمبود زیرساخت‌ها و موانع تجاری می‌تواند حتی پروژه‌های بزرگ را کند یا متوقف کند، اگر زنجیره تامین و حکمرانی صنعتی هم‌زمان تقویت نشود. اینجا دقیقا همان نقطه‌ای است که نگاه پیشران معنا پیدا می‌کند، چون توسعه صرفا با اضافه کردن ظرفیت تولید حل نمی‌شود و باید همزمان زیرساخت، استاندارد و تامین مالی درست چیده شود. کشوری که می‌خواهد سهم بگیرد، مجبور است از همان ابتدا، کیفیت، پایداری و بازار را در طراحی زنجیره وارد کند.

در همان بخشِ پیش‌بینی بازار، تصریح شده است که چالش‌هایی مانند کاهش پایداری ذخایر شیلاتی، فشارهای زیست‌محیطی، کمبود زیرساخت‌ها و موانع تجاری می‌تواند توسعه این صنعت را تهدید کند.

اقتصاد دریامحور وقتی شکل می گیرد که زنجیره کامل باشد

قفس به تنهایی صنعت نمی‌سازد، چون تولید پایدار فقط از مرحله پرورش عبور نمی‌کند و به ورودی زیستی، خوراک، عملیات مزرعه، فرآوری، لجستیک و بازار وابسته است. اگر یکی از حلقه‌ها ضعیف باشد، بقیه حلقه‌ها هم هزینه‌زا می‌شوند؛ برای نمونه خوراک نامناسب رشد را کند می‌کند و نبود فرآوری استاندارد، ارزش افزوده را از بین می‌برد و صادرات را محدود می‌سازد. زنجیره‌ای که درست چیده شود، هم کیفیت را قابل اندازه‌گیری می‌کند و هم صادرات را قابل اتکا، زیرا محصول با استاندارد مشخص و مسیر لجستیک مطمئن عرضه می‌شود. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری فناورانه زمانی معنی‌دار است که با تصویر کامل زنجیره و نقاط گلوگاهی آن همراه باشد، نه با تصمیم‌های جزیره‌ای و کوتاه‌مدت.