۲۰۲۲؛ سالی که آبزی پروری از صید پیشی گرفت

تغییر تاریخی در ساختار تولید آبزیان جهان

برای دهه‌های طولانی، صید از دریاها، رودخانه‌ها و دیگر منابع طبیعی، مسیر اصلی تأمین محصولات آبزی در جهان بود. اما افزایش تقاضا، محدودیت منابع طبیعی و توسعه فناوری‌های پرورش به‌تدریج ساختار این صنعت را تغییر داد. سال ۲۰۲۲ را می‌توان یکی از مهم‌ترین نقاط عطف این مسیر دانست؛ سالی که برای نخستین بار حجم تولید جانوران آبزی از طریق آبزی‌پروری از میزان تولید حاصل از صید طبیعی عبور کرد.

بر اساس داده‌های ارائه‌شده در مطالعه تطبیقی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در صنعت آبزی‌پروری دریامحور، در سال ۲۰۲۲ تولید جانوران آبزی از طریق آبزی‌پروری به حدود ۹۴.۴ میلیون تن رسید. در مقابل، میزان تولید حاصل از صید حدود ۹۱ میلیون تن بود. به این ترتیب، آبزی‌پروری با سهم تقریبی ۵۱ درصدی از تولید جانوران آبزی جهان، برای نخستین بار از صید با سهم حدود ۴۹ درصد پیشی گرفت.

یک جابه‌جایی آماری یا تغییر یک مدل تولید؟

در نگاه نخست، تفاوت ۵۱ و ۴۹ درصد ممکن است فاصله بزرگی به نظر نرسد؛ اما اهمیت این اتفاق در عبور یک مرز تاریخی است. برای نخستین بار، بخش بزرگ‌تری از جانوران آبزی مورد نیاز بازار از طریق «تولید و پرورش مدیریت‌شده» تأمین شده است تا «برداشت مستقیم از منابع طبیعی».

این تحول نشان می‌دهد که آبزی‌پروری از یک فعالیت مکمل در کنار صید، به یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد آبزیان جهان تبدیل شده است.

در مدل صید، میزان تولید به وضعیت ذخایر طبیعی، شرایط زیست‌محیطی و ظرفیت اکوسیستم وابسته است. در آبزی‌پروری، در مقابل، بخشی از فرایند تولید قابل برنامه‌ریزی و مدیریت می‌شود؛ از انتخاب گونه و تأمین بچه‌ماهی گرفته تا خوراک، سلامت، فناوری پرورش، زمان برداشت و عرضه به بازار.

همین تفاوت موجب می‌شود توسعه آبزی‌پروری تنها به معنای افزایش تعداد مزارع نباشد. هرچه سهم پرورش در تولید جهانی افزایش پیدا کند، مجموعه‌ای از صنایع و خدمات تخصصی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

رشد آبزی‌پروری، رشد یک زنجیره است

وقتی تولید آبزی‌پروری افزایش پیدا می‌کند، تقاضا تنها برای ظرفیت پرورش بیشتر نمی‌شود. توسعه این صنعت به حلقه‌های متعدد وابسته است؛ حلقه‌هایی مانند مولدسازی و تکثیر، خوراک، تجهیزات پرورش، سیستم‌های پایش، مدیریت سلامت، فرآوری، بسته‌بندی، زنجیره سرد و بازار.

بنابراین تغییر نسبت میان صید و آبزی‌پروری را می‌توان از منظر سرمایه‌گذاری نیز بررسی کرد. افزایش سهم آبزی‌پروری به معنای آن است که بخش بیشتری از اقتصاد آبزیان وارد حوزه‌هایی می‌شود که امکان توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری صنعتی و ایجاد زنجیره ارزش در آنها وجود دارد.

در چنین ساختاری، کیفیت تولید اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. عملکرد ضعیف در خوراک می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد؛ ضعف زیست‌امنیتی می‌تواند کل یک مزرعه را در معرض خطر قرار دهد؛ نبود فرآوری یا زنجیره سرد می‌تواند ارزش محصول نهایی را کاهش دهد و ضعف دسترسی به بازار می‌تواند حتی تولید موفق را با مشکل مواجه کند.

بنابراین رشد آبزی‌پروری، در عمل رشد یک اکوسیستم صنعتی است.

امنیت غذایی و نقش تولید برنامه‌ریزی‌شده

افزایش سهم آبزی‌پروری یک پیام مهم دیگر نیز دارد. تأمین پروتئین آبزی در آینده بیش از گذشته به توانایی کشورها در ایجاد ظرفیت‌های قابل مدیریت تولید وابسته خواهد بود.

صید طبیعی ظرفیت نامحدود ندارد. در مقابل، آبزی‌پروری این امکان را فراهم می‌کند که با انتخاب گونه، استفاده از فناوری و مدیریت عوامل تولید، ظرفیت جدید ایجاد شود.

البته این موضوع به معنای نبود محدودیت در آبزی‌پروری نیست. توسعه نامتوازن مزارع، فشار بر محیط‌زیست، بیماری، ضعف مدیریت خوراک یا تراکم بیش از حد می‌تواند ریسک‌های جدی ایجاد کند. به همین دلیل، رشد کمی باید با بهبود مدیریت و فناوری همراه باشد.

پیام این تغییر برای سرمایه‌گذاری

پیشی گرفتن آبزی‌پروری از صید را می‌توان به‌عنوان نشانه‌ای از تغییر محل خلق ارزش در صنعت آبزیان در نظر گرفت.

در اقتصادی که بخش عمده محصول از طبیعت برداشت می‌شود، فرصت‌های سرمایه‌گذاری عمدتاً در ناوگان صید، تجهیزات، نگهداری و تجارت شکل می‌گیرد. اما در اقتصادی که تولید پرورشی سهم بیشتری دارد، فرصت‌های سرمایه‌گذاری در تمام طول زنجیره گسترش پیدا می‌کند.

از مولدسازی و تکثیر گرفته تا هوشمندسازی مزرعه، تجهیزات دریایی، تولید خوراک، بهداشت، فرآوری، بسته‌بندی و صادرات؛ هر حلقه می‌تواند به یک حوزه مستقل سرمایه‌گذاری تبدیل شود.

به همین دلیل، سال ۲۰۲۲ فقط یک نقطه آماری نیست. این سال را می‌توان نشانه ورود صنعت آبزیان به مرحله‌ای دانست که در آن «توان تولید» به اندازه «دسترسی به منابع طبیعی» اهمیت پیدا کرده است.

جمع‌بندی

عبور آبزی‌پروری از صید نشان می‌دهد آینده صنعت آبزیان بیش از هر زمان به تولید مدیریت‌شده وابسته خواهد بود. در چنین آینده‌ای، کشورهایی که بتوانند فناوری، سرمایه، دانش فنی، استاندارد و بازار را در یک زنجیره منسجم قرار دهند، فرصت بیشتری برای ایجاد ظرفیت پایدار خواهند داشت.

بنابراین پیام اصلی این تحول روشن است: آبزی‌پروری دیگر بخش مکمل صنعت شیلات نیست؛ به یکی از پایه‌های اصلی تولید آبزیان جهان تبدیل شده است.

منبع:  برگرفته از مجموعه «مطالعات تطبیقی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در صنعت آبزی‌پروری دریامحور»، جلد اول، منتشرشده توسط هلدینگ دانش‌بنیان وَسترا