تحلیل تخصصی تولید پروتئینهای جایگزین در ایران
تحلیل اقتصادی و فنی مراکز تولید پروتئینهای جایگزین در ایران
تحولات جهانی در عرصه تغذیه، کشاورزی و امنیت غذایی، تولید پروتئینهای جایگزین را به یکی از راهبردهای محوری برای پاسخ به بحرانهای آینده بدل کرده است. با افزایش نگرانیها درباره پایداری منابع طبیعی، اثرات زیستمحیطی دامداری سنتی، و نیاز به نوآوری در زنجیره تأمین غذا، رویکرد به پروتئینهای جایگزین شامل پروتئینهای گیاهی، گوشتهای کشتسلولی، و پروتئینهای حشرات با شتابی بیسابقه در حال گسترش است. ایران نیز با برخورداری از ظرفیتهای بومی، اقلیمی و فناورانه، در مسیر توسعه این صنعت نوظهور قرار گرفته است؛ اما تحلیل واقعبینانه و فناورانه، شرط لازم برای حرکت اثربخش در این مسیر است.
بازار جهانی پروتئینهای جایگزین در سال ۲۰۲۴ به ارزش ۸۵.۶۵ میلیارد دلار رسیده است و طبق پیشبینیهای Polaris Market Research، این رقم تا سال ۲۰۳۴ به بیش از ۲۲۰.۳۰ میلیارد دلار خواهد رسید. چنین رشدی ناشی از عوامل متعددی است: افزایش آگاهی زیستمحیطی، چالشهای اخلاقی در حوزه دامپروری، تغییرات اقلیمی، و جستجوی منابع تغذیهای پایدارتر.
در میان انواع مختلف این پروتئینها، پروتئینهای گیاهی بزرگترین سهم بازار را در اختیار دارند. ارزش بازار جهانی آنها در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۴.۳۸ میلیارد دلار برآورد شده و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۹ به ۱۲۴.۵۵ میلیارد دلار برسد. این نرخ رشد سالانه مرکب (CAGR) معادل ۱۷.۹٪، نشاندهنده تقاضای رو به افزایش برای جایگزینهای گیاهی گوشت و لبنیات است. بهویژه در منطقه خاورمیانه، این نرخ حتی به ۲۴.۴٪ میرسد و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ ارزش بازار پروتئینهای گیاهی به ۱.۲۹ میلیارد دلار برسد.
در حوزه پروتئینهای کشت سلولی، نیز روند مشابهی مشاهده میشود. بر اساس گزارشهای منتشرشده توسط Future Market Insights، بازار جهانی گوشت کشتشده در سال ۲۰۲۵ معادل ۲۸۰ میلیون دلار خواهد بود و تا سال ۲۰۳۴ به ۱.۱ میلیارد دلار خواهد رسید. برخی تحلیلها حتی این بازار را تا سال ۲۰۳۵، بالغ بر ۲۵ میلیارد دلار تخمین میزنند. این رشد، علاوه بر مزایای زیستمحیطی، ناشی از جذابیتهای تغذیهای و امنیت بهداشتی گوشتهای کشتسلولی است.
پروتئینهای حشرات نیز بهعنوان منبع نوآورانهای از پروتئین، سهم قابلتوجهی یافتهاند. بازار جهانی آنها در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۳۴.۳۸ میلیون دلار برآورد شده و انتظار میرود تا سال ۲۰۳۵ به بیش از ۴.۰۸ میلیارد دلار برسد. برخی برآوردها حتی آیندهای روشنتر با بازار ۱۰.۲۶ میلیارد دلاری برای این نوع پروتئینها پیشبینی کردهاند.
– پروفسور آرنولد فان هویس، استاد حشرهشناسی، دانشگاه واخنینگن: «ملخها میتوانند ۱ کیلوگرم پروتئین را از ۲ کیلوگرم خوراک تولید کنند، در حالی که گاو برای تولید همان مقدار پروتئین به ۱۰ کیلوگرم خوراک نیاز دارد. علاوه بر این، ملخها گازهای گلخانهای تولید نمیکنند و نیازی به آنتیبیوتیک ندارند.»
این برتریهای فنی، اقتصادی و زیستمحیطی، موجب شده تا نهادهای بینالمللی مانند FAO، UNEP و IPCC، تولید پروتئینهای جایگزین را یکی از راهبردهای کلیدی برای امنیت غذایی آینده بدانند.
وضعیت ایران در توسعه فناوریهای پروتئین جایگزین
در سالهای اخیر، ایران نیز گامهایی در راستای توسعه محصولات مبتنی بر پروتئینهای جایگزین برداشته است. بر اساس گزارش Ana News Agency، محققان ایرانی موفق به تولید گوشت گیاهی با استفاده از پروتئینهای گیاهی بومی شدهاند که دارای ۸۵ تا ۹۰ درصد پروتئین است و طعمی مشابه گوشت حیوانی دارد. این محصولات با هدف افزایش امنیت غذایی در کشور و کاهش وابستگی به منابع حیوانی توسعه یافتهاند.
– سید صادق شجاعی، مدیرعامل شرکت فناوری زیستی: «تولید گوشتهای گیاهی یکی از راههای دستیابی به امنیت غذایی است. این نوع گوشت میتواند بر پایه سلولها، گیاهان یا قارچها باشد.»
در حوزه گوشتهای کشت سلولی، نیز پیشرفتهایی صورت گرفته است. به گزارش Iran Front Page، محققان ایرانی موفق شدهاند گوشت حلال در آزمایشگاه تولید کنند که علاوه بر پاسخگویی به نیاز داخلی، میتواند بخشی از بازار جهانی مسلمانان را هدف قرار دهد. این دستاورد میتواند فرصتهای اقتصادی گستردهای برای ایران ایجاد کند.
– دکتر حسین رستگار، رئیس مرکز تحقیقات حلال، سازمان غذا و دارو: «در شرایط آزمایشگاهی میتوان گوشتی تولید کرد که ترکیب، طعم و بوی مشابه گوشت حیوانی دارد. تولید گوشت به این روش مزایای زیادی دارد، از جمله کلسترول و چربی کمتر، در حالی که مصرفکنندگان این نوع گوشت مصنوعی همان مقدار پروتئین را دریافت میکنند.»
همچنین در زمینه پروتئینهای حشرات، برخی شرکتهای دانشبنیان ایرانی، مانند مجموعه محبوبه سرابی، اقدام به تولید پودر پروتئینی از حشرات برای تغذیه دام، طیور و آبزیان کردهاند که جایگزین بخشی از منابع سنتی مانند سویا شده است.
– محبوبه سرابی، رئیس هیئتمدیره یک شرکت دانشبنیان: «ما موفق شدیم با پرورش مگسهایی مانند سرباز، نیلبورن و خانگی، پودر پروتئینی برای تغذیه دام، طیور و آبزیان تولید کنیم و ۸۰٪ از سویا را از رژیم غذایی آنها حذف کنیم.»
با وجود این موفقیتها، توسعه این فناوریها در ایران با چالشهایی مانند تحریم، محدودیتهای وارداتی، و موانع فرهنگی روبروست. اما ظرفیت اقلیمی، پژوهشی و فناورانه کشور، فرصت مناسبی برای توسعه این صنعت استراتژیک فراهم کرده است.
تحلیل اقتصادی تولید پروتئینهای جایگزین در ایران
از منظر اقتصادی، توسعه پروتئینهای جایگزین در ایران با توجه به شرایط فعلی زنجیره تأمین، ساختار هزینهها، و بازار مصرف، نیازمند تحلیل دقیق هزینه-فایده است. یکی از مزیتهای اصلی این حوزه، امکان تولید داخلی با ارزش افزوده بالا و وابستگی کمتر به واردات مواد اولیه است. بهعنوان مثال، در تولید گوشتهای گیاهی، از منابع پروتئینی بومی همچون پروتئین گندم، سویا، و نخود استفاده میشود که قابلیت فرآوری صنعتی دارند و از نظر زیستمحیطی نیز پایداری بیشتری ایجاد میکنند.
در حوزه کشت سلولی، اگرچه هزینههای اولیه راهاندازی آزمایشگاههای پیشرفته و محیطهای کشت خاص بالاست، اما با توسعه فناوریهای بومی و استفاده از محیطهای کشت جایگزین بر پایه سرمهای گیاهی یا پسماندهای کشاورزی، میتوان هزینهها را بهطور معناداری کاهش داد. این امر نیازمند سیاستگذاری حمایتی برای انتقال فناوری، تسهیل واردات مواد اولیه تخصصی، و معافیتهای مالیاتی برای شرکتهای نوآور است.
پروتئینهای حشرات نیز بهویژه در زنجیره تغذیه دام، طیور و آبزیان، میتوانند جایگزین مهمی برای منابع گرانقیمتی مانند کنجاله سویا یا پودر ماهی باشند. استفاده از زبالههای آلی شهری یا پسماندهای کشاورزی بهعنوان خوراک اولیه برای پرورش حشرات، این مسیر را بهلحاظ اقتصادی جذابتر میسازد.
– دکتر نسرین معظمی، میکروبیولوژیست و مؤسس مرکز بیوتکنولوژی دریایی قشم: «ایجاد زیستبوم بیوتکنولوژی کاربردی، نظیر پالایشگاه میکروجلبک قشم، نشان داده است که با استفاده از زیستفناوری، میتوان منابع پروتئینی جدیدی ایجاد کرد که هم پایدار و هم مقرونبهصرفه باشند.»
یکی از مزایای اقتصادی دیگر، امکان ایجاد اشتغال دانشبنیان در حلقههای تحقیق، توسعه، تولید و بازاریابی این نوع محصولات است. طبق گزارش World Bank، کشورهای در حال توسعهای که در مسیر پروتئینهای جایگزین گام برداشتهاند، موفق به ایجاد اکوسیستمهایی با بهرهوری بالا و اشتغال فناورانه شدهاند. این رویکرد میتواند برای ایران نیز الگویی عملی باشد.
چالشهای فنی و زیرساختی توسعه در ایران
توسعه مراکز تولید پروتئینهای جایگزین در ایران، با چالشهای فنی متعددی روبرو است که عمدتاً ناشی از ضعف زیرساختهای تخصصی، کمبود تجهیزات پیشرفته، و محدودیتهای دسترسی به فناوریهای نوین است. در تولید گوشتهای کشت سلولی، یکی از چالشهای اساسی، طراحی محیطهای کشت اختصاصی برای تمایز سلولهای بنیادی به سلولهای ماهیچهای است. در حال حاضر، بیشتر محیطهای کشت مورد استفاده در ایران از نوع وارداتی هستند که تحت تأثیر تحریمها و هزینههای بالا قرار دارند.
در مورد تولید پروتئینهای گیاهی، چالشهایی نظیر ایجاد ساختار فیبری مشابه گوشت، بهینهسازی بافت، طعم و قابلیت پخت، نیازمند تحقیق و توسعه مستمر است. تجربه شرکتهایی چون Beyond Meat و Nestlé نشان داده است که موفقیت در بازار رقابتی جهانی، بهواسطه سرمایهگذاری سنگین در R&D و استفاده از فناوریهای پیشرفته همانند اکستروژن با دمای بالا حاصل شده است.
در مورد پروتئینهای حشرات، نبود استانداردهای ملی در زمینه کیفیت، ایمنی و پذیرش غذایی، و همچنین خلأ در حوزه قوانین دامپزشکی و بهداشتی مرتبط با مصرف انسانی، از موانع جدی توسعه بهشمار میروند. برای رفع این موانع، تدوین آییننامههای تخصصی توسط سازمان دامپزشکی و وزارت بهداشت ضروری است.
– OECD, Agricultural Innovation Systems, 2022: «کشورهایی که در توسعه بازار پروتئینهای جایگزین موفق بودهاند، زیرساختهای حمایتی قوی در قالب مراکز نوآوری، شبکههای تأمین فناوری، و تنظیمگری هوشمند ایجاد کردهاند.»
در ایران، کمبود مراکز آزمایشگاهی دارای شرایط ایزوله، ضعف در تربیت نیروی انسانی متخصص، و فاصله بین دانشگاه و صنعت، از جمله چالشهایی است که نیازمند سیاستگذاری هوشمندانه در سطح کلان است. بدون ایجاد اکوسیستم تحقیقاتی-تولیدی همراستا با نیازهای صنعتی، نمیتوان به بلوغ فناوری در این حوزه دست یافت.
پتانسیلهای ایران برای پیشگامی در منطقه
با وجود چالشها، ایران دارای ظرفیتهای منحصر بهفردی برای توسعه پروتئینهای جایگزین در سطح منطقهای است. تنوع زیستی بالا، وجود گیاهان بومی با ارزش غذایی بالا، قابلیت تولید پروتئین گیاهی با کمترین نیاز آبی، و اقلیم چهارفصل از جمله عواملی هستند که تولید بومی را ممکن و مقرونبهصرفه میسازند.
همچنین وجود زیرساختهای نوظهور در زیستفناوری، شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزههای تغذیه، نانوفناوری و کشاورزی هوشمند، میتوانند زنجیره ارزش نوینی حول محصولات جایگزین پروتئینی شکل دهند. استفاده از پلتفرمهای دیجیتال در بازاریابی و توزیع، و جذب سرمایه از طریق ابزارهای نوین مالی مانند صندوقهای جسورانه و پلتفرمهای تأمین مالی جمعی، میتواند حلقه اتصال فناورانه و اقتصادی این زنجیره باشد.
راهبردهای توسعه پایدار در تولید پروتئینهای جایگزین
برای توسعه بلندمدت و پایدار تولید پروتئینهای جایگزین در ایران، رویکردی میانرشتهای و یکپارچه ضروری است. این رویکرد باید از سه محور اصلی پشتیبانی کند: ارتقای زیرساختهای فناورانه، شکلدهی به بازار مصرف و تدوین نظامهای تنظیمگری هوشمند. از نظر فناورانه، حمایت از انتقال فناوریهای نوین، راهاندازی مراکز R&D مشترک بین صنعت و دانشگاه، و توسعه مواد اولیه داخلی برای کاهش وابستگی، از الزامات حیاتی است.
همچنین برای شکلگیری بازار مصرف، ارتقای آگاهی عمومی درباره مزایای تغذیهای و زیستمحیطی پروتئینهای جایگزین اهمیت دارد. پژوهشها نشان دادهاند که نگرشهای فرهنگی و مذهبی، نقش مهمی در پذیرش یا رد این محصولات دارند. بهویژه در مورد پروتئینهای حشرات، لازم است قبل از ورود به بازار مصرف انسانی، تمرکز بر استفاده در خوراک دام و آبزیان صورت گیرد تا حساسیتهای فرهنگی کاهش یابد و الگوی مصرف بهصورت تدریجی توسعه یابد.
در این میان، نقش دولت و نهادهای تنظیمگر بسیار کلیدی است. تعریف استانداردهای ایمنی زیستی، برچسبگذاری محصولات جایگزین، حمایت از تولیدکنندگان نوپا، و تسهیل صدور مجوزهای بهداشتی، همه اقداماتی هستند که میتوانند ریسکهای تولیدکنندگان را کاهش داده و اکوسیستم نوآوری را پشتیبانی کنند.
– FAO, 2023 – Future of Food and Agriculture: «نوآوری در منابع پروتئین تنها زمانی موفق خواهد بود که سیاستگذاری غذایی، پژوهش علمی، و پذیرش فرهنگی، همراستا و همافزا باشند.»
در سطح زیستمحیطی، استفاده از پروتئینهای جایگزین نهتنها مصرف آب، زمین و انرژی را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد، بلکه در کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیز مؤثر است. این ویژگیها، آنها را به مؤلفهای کلیدی در سیاستگذاریهای اقلیمی ایران بدل میکند. بر اساس گزارش IPCC، دامداری صنعتی از مهمترین منابع انتشار گاز متان است، و جایگزینی بخشی از آن با منابع پروتئینی نوین میتواند اثر کاهشی قابل توجهی داشته باشد.
نقش سرمایهگذاری خطرپذیر و ابزارهای مالی نوین
صنعت پروتئینهای جایگزین بهطور ذاتی، یک حوزه سرمایهبر و پرریسک است. چرخه توسعه محصول، تحقیق، تولید آزمایشی، دریافت مجوزها، و در نهایت تجاریسازی، نیازمند تأمین مالی قابل توجهی است که عمدتاً فراتر از ظرفیت شرکتهای نوپا است. در این میان، ابزارهای مالی نوینی چون سرمایهگذاری خطرپذیر (Venture Capital)، تأمین مالی جمعی (Crowdfunding)، و صندوقهای نوآوری، نقشی حیاتی دارند.
در ایران، صندوق نوآوری و شکوفایی، و نهادهایی چون معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری، ظرفیتهایی در حمایت از شرکتهای دانشبنیان ایجاد کردهاند. با این حال، گسترش پلتفرمهای تخصصی برای تأمین مالی پروژههای زیستی، ایجاد صندوقهای موضوعمحور در حوزه کشاورزی پایدار، و جذب سرمایه خارجی از کشورهای دارای فناوری پیشرفته (مانند هلند، سنگاپور، یا آلمان) میتواند مسیر رشد این بخش را تسریع کند.
همچنین ضرورت دارد نظام بانکی کشور با تعریف مدلهای اعتبارسنجی فناورمحور، تسهیلات ویژهای برای مراکز تولیدی در حوزه پروتئینهای جایگزین در نظر بگیرد. این مدلها باید به جای تکیه صرف بر وثیقه فیزیکی، ارزش فناوری، تیم مدیریتی و برنامه توسعه محصول را نیز بهعنوان داراییهای نامشهود در نظر بگیرند.
– CGIAR Investment Report, 2022: «یکی از عوامل موفقیت اکوسیستمهای نوآور در کشاورزی، تطبیق ابزارهای مالی با ماهیت ریسکپذیر و فناورمحور پروژههای زیستی است.»
جمعبندی
تحلیل فنی و اقتصادی نشان میدهد که ایران، با وجود چالشهایی نظیر تحریم، شکاف فناورانه، و ملاحظات فرهنگی، از ظرفیتهای قابلتوجهی برای توسعه پروتئینهای جایگزین برخوردار است. بازار در حال رشد داخلی، ظرفیتهای پژوهشی دانشگاهی، اقلیم متنوع، و دسترسی به نیروی انسانی آموزشپذیر، همگی عواملیاند که میتوانند ایران را بهعنوان بازیگری پیشرو در منطقه معرفی کنند.
برای تحقق این هدف، سیاستگذاری هماهنگ، سرمایهگذاری هوشمندانه، و خلق زیرساختهای فناورانه و فرهنگی ضروری است. تنها در چنین چارچوبی است که مراکز تولید پروتئینهای جایگزین میتوانند بهعنوان پیشرانهای امنیت غذایی، اشتغال فناورانه و توسعه پایدار در ایران عمل کنند.
شما میتوانید دیدگاه خود را بصورت کاملا ناشناس و بدون درج اطلاعات شخصی خود ثبت نمایید.
حاصل جمع روبرو چند میشود؟