سیاستهای صادراتی آبزیپروری در ترکیه، نروژ و شیلی
تحلیل تطبیقی سیاستهای صادراتمحور آبزیپروری در ترکیه، نروژ و شیلی؛ درسهایی برای ایران
در دهههای اخیر، آبزیپروری از یک فعالیت کشاورزی محلی به صنعتی جهانی، فناورمحور و مبتنی بر رقابت صادراتی بدل شده است. افزایش فشارهای اقلیمی، محدودیت منابع طبیعی، و رشد تقاضای جهانی برای پروتئینهای سالم، کشورها را به سمت راهکارهایی سوق داده است که ترکیبی از فناوری، سیاستگذاری هوشمند، و یکپارچگی در زنجیره ارزش باشند. در این میان، سه کشور نروژ، شیلی و ترکیه توانستهاند با اتخاذ رویکردهای صادراتمحور، جایگاه ممتازی در بازار جهانی آبزیان بهدست آورند. تحلیل تطبیقی تجربه این کشورها، میتواند بهمثابه نقشه راهی برای کشورهایی نظیر ایران باشد که در پی توسعه پایدار و بینالمللیشدن صنعت آبزیپروری خود هستند.
از نظر جغرافیایی، هر سه کشور به منابع آبی گسترده و اقلیمهای متنوع دسترسی دارند؛ اما تفاوت در نتایج ناشی از تفاوت در سیاستگذاریها، تمرکز تولید، برندینگ، و استانداردسازی صادراتی است. ترکیه بهعنوان یکی از پیشتازان آبزیپروری در خاورمیانه، با بهرهگیری از زیرساختهای بندری، تنوع گونهای محدود اما با مزیت صادراتی بالا، و انطباق کامل با استانداردهای اتحادیه اروپا، توانسته سهم قابلتوجهی از بازار اروپا و روسیه را به خود اختصاص دهد. نروژ، با تمرکز شدید بر سالمون و یکپارچهسازی عمودی زنجیره تولید تا توزیع، به الگویی جهانی در صادرات با ارزش افزوده بالا بدل شده است. شیلی نیز با سیاست درهای باز و جذب سرمایه خارجی، در کنار رعایت دقیق گواهیهای بینالمللی، توانسته است برند سالمون خود را در بازارهای آمریکا و اروپا تثبیت کند.
ترکیه: برندینگ منطقهای با تمرکز بر سه گونه کلیدی
ترکیه طی دو دهه گذشته، توانسته است با تمرکز بر سه گونه صادراتی قزلآلای رنگینکمان، سیبس و سیبریم و بهرهگیری از ظرفیت جغرافیایی ممتاز خود در سواحل اژه، مدیترانه و سیاه، صنعت آبزیپروری خود را به یکی از صنایع بزرگ صادراتی کشور تبدیل کند. در سال ۲۰۲۳، تولید آبزیان ترکیه به رکورد ۹۰۰ هزار تا ۱ میلیون تن رسید؛ رقمی که این کشور را در میان ده تولیدکننده بزرگ جهانی قرار داد. از این مقدار، سهم آبزیپروری دریایی ۶۰.۶ درصد بوده که نشان از موفقیت ترکیه در توسعه پرورش در قفسهای دریایی دارد.
تمرکز ترکیه بر گونههای محدود اما دارای بازار صادراتی بالا، یکی از سیاستهای کلیدی این کشور بوده است. طبق دادههای رسمی، در سال ۲۰۲۲ سهم تولید سیبس ۱۵۶ هزار تن، سیبریم ۱۵۲ هزار تن و قزلآلا ۱۴۵ هزار تن بوده است. این سه گونه بیش از ۹۵ درصد از تولید کشور را تشکیل میدهند و به بازارهایی همچون اروپا، روسیه و کشورهای حاشیه خلیجفارس صادر میشوند. استانداردهای سختگیرانه تولید، استفاده از خوراکهای بومی با ضریب تبدیل غذایی پایین، و حضور فعال در نمایشگاهها و بازارهای بینالمللی، موجب شده برند آبزیان ترکیهای از جمله “Kilic” جایگاه تثبیتشدهای در بازارهای هدف داشته باشد.
از نظر زیرساخت، ترکیه با راهاندازی سردخانهها، مراکز فرآوری و بنادر مجهز در نزدیکی مراکز تولید (بهویژه در استانهایی نظیر موغلا و آنتالیا) توانسته است زنجیره ارزش آبزیان را از مزرعه تا صادرات یکپارچه کند. این تمرکز زیرساختی، نهتنها منجر به کاهش زمان حمل و افزایش کیفیت محصول نهایی شده، بلکه امکان صادرات تازهخوری و منجمد با حفظ کیفیت را فراهم کرده است.
بُعد بهداشت و کنترل بیماریها نیز در سیاستگذاری ترکیه جایگاه ویژهای دارد. سازمان دامپزشکی این کشور با نمونهبرداریهای دورهای و اعمال قرنطینه در موارد لزوم، توانسته است اعتماد خریداران بینالمللی را جلب کرده و الزامات سلامت غذایی اتحادیه اروپا را برآورده سازد. همچنین، بسیاری از مزارع دارای گواهیهایی نظیر ASC، BAP، ISO22000 و HACCP هستند که به عنوان پیشنیازهای صادرات به بازارهای ممتاز محسوب میشوند.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «در ترکیه، سردخانهها و مراکز فرآوری نزدیک به مزارع یا بنادر ساحلی مانند موغلا و آنتالیا احداث شدهاند و محصولات بهصورت تازه یا منجمد به اروپا، روسیه و خاورمیانه صادر میشوند.»
از دیدگاه نوآوری، ترکیه طی سالهای اخیر به توسعه سیستمهای پرورش مداربسته (RAS) و استفاده از سامانههای هوشمند پایش اکسیژن، شوری و دما پرداخته است. همچنین برخی شرکتهای پیشرو ترکیهای با بهرهگیری از الگوریتمهای یادگیری ماشین، میزان خوراکدهی و رفتارشناسی ماهیان را بهینهسازی میکنند. این اقدامات منجر به کاهش ضایعات خوراک، افزایش بهرهوری و ارتقای کیفیت نهایی محصول شده است.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «سازمان دامپزشکی ترکیه با نمونهبرداری دورهای و اعمال پروتکلهای قرنطینه، شیوع بیماریها را کنترل میکند.»
ترکیه نشان داده است که تمرکز بر چند گونه صادراتی خاص، انطباق کامل با استانداردهای بینالمللی، سرمایهگذاری در زیرساختهای بندری و بهداشتی، و استفاده از فناوری در فرآیندهای پرورش و بازاریابی، میتواند کشوری در حال توسعه را به یک برند منطقهای قدرتمند در صنعت آبزیپروری بدل کند. الگویی که در صورت بومیسازی هوشمندانه، برای ایران نیز دستیافتنی خواهد بود.
نروژ: یکپارچگی زنجیره ارزش و برندینگ جهانی سالمون
نروژ را میتوان نمونهای تمامعیار از موفقیت در صنعت آبزیپروری صادراتمحور دانست. تمرکز راهبردی این کشور بر پرورش سالمون آتلانتیک در قفسهای دریایی، استفاده از فناوریهای پیشرفته در کنترل زیستی، بهرهبرداری از برند ملی، و سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختها و بازاریابی بینالمللی، از آن یک بازیگر بلامنازع در بازار جهانی آبزیان ساخته است. آمارها نشان میدهند که در سال ۲۰۲۳ نروژ ۱.۲ میلیون تن سالمون صادر کرده که ارزشی بالغ بر ۱۲۲.۴ میلیارد کرون نروژی (معادل تقریبی ۱۱ میلیارد دلار) داشته و این رقم نسبت به سال قبل ۱۶ درصد رشد داشته است.
در سطح کلان، صنعت شیلات نروژ دومین منبع درآمد صادراتی این کشور پس از نفت و گاز محسوب میشود. این موفقیت را باید مدیون یکپارچگی عمودی زنجیره تولید دانست که از هچری و خوراک تا صادرات نهایی را شامل میشود. شرکتهای پیشروی نروژی همچون Mowi، Cermaq و Lerøy نهتنها به تولید ماهی سالمون میپردازند، بلکه در تملک و مدیریت مزارع قفس، تولید خوراک، فرآوری، بستهبندی و بازاریابی بینالمللی نیز مشارکت کامل دارند.
از نظر زیرساخت، نروژ با تجهیز بنادر ماهیگیری به امکانات سردخانهای، خطوط فرآوری صنعتی، و پایانههای صادراتی ویژه محصولات دریایی، توانسته است مسیر حمل و توزیع آبزیان را در کمترین زمان و با بالاترین کیفیت انجام دهد. استراتژی حملونقل هوایی به آسیا، بهویژه به بازارهای ژاپن، چین و کرهجنوبی، موجب شده تا ماهی تازه نروژی با حفظ طراوت، به بازارهای دوردست نیز برسد و برند “Norwegian Salmon” جایگاهی ممتاز بیابد.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «تحویل هوایی به بازارهای دوردست (مثل آسیا) بخشی از استراتژی صادرات نروژ است.»
یکی از نقاط قوت کلیدی نروژ، پایبندی سختگیرانه به استانداردهای کیفیت و ایمنی زیستی است. تمامی مزارع پرورش سالمون این کشور ملزم به رعایت الزامات HACCP، ASC، ISO22000 و گواهی ملی Norway Quality Code (NQC) هستند. همچنین، کنترل زیستی بیماریهایی نظیر شپش دریایی (Sea Lice) یا بیماریهای ویروسی مانند ISA، با بهرهگیری از فناوریهای ژنتیکی، واکسیناسیون پیشگیرانه، و کنترل زیستمحیطی انجام میشود.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «برند سالمون نروژی در سراسر جهان شناخته شده است. استانداردهای ملی مانند NQC و الزامات بینالمللی (HACCP، ASC) رعایت میشود.»
در سطح فناورانه، نروژ پیشگام استفاده از سیستمهای پایش هوشمند مبتنی بر اینترنت اشیا، رباتهای زیرآبی تمیزکننده قفس، سیستمهای تماماتومات خوراکدهی، و استفاده از دادهکاوی برای پیشبینی ریسک بیماری است. برخی شرکتها از هوش مصنوعی برای تحلیل رفتار شنا و تغذیه ماهیان در قفس استفاده میکنند تا هم هزینهها کاهش یابد و هم سلامت و کیفیت رشد حفظ شود.
در زمینه اصلاح نژاد، برنامههای ژنتیکی بلندمدت برای افزایش سرعت رشد، مقاومت به بیماری و بهبود ضریب تبدیل غذایی (FCR) طراحی شدهاند. میانگین FCR در صنعت سالمون نروژ بین ۱.۱ تا ۱.۲ بوده که از پایینترین مقادیر جهانی است و نقش مهمی در کاهش هزینه تمامشده ایفا میکند.
نروژ همچنین از طریق اتحادهای راهبردی با خردهفروشان بزرگ در اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی، سهم خود از بازارهای با ارزشافزوده بالا را حفظ کرده است. بستهبندیهای صادراتی در قالب فیله تازه و منجمد، تحت برند ملی، با طراحیهای کاربرپسند و اطلاعات تغذیهای دقیق عرضه میشوند. استراتژی نروژ نهتنها صادرات خام، بلکه ایجاد ارزش افزوده صادراتی را در اولویت قرار داده است.
از منظر حکمرانی، نروژ با سیاستگذاری منسجم، حمایت از نوآوری، تعیین ظرفیت تولید پایدار و مکانیابی دقیق سایتهای قفس، توانسته است رشد صنعت را با حفاظت زیستمحیطی همراه سازد. دولت نروژ هر ساله مجوزهای بهرهبرداری از مناطق دریایی را به صورت رقابتی واگذار میکند و شاخصهای نظارتی سختگیرانهای را در کنترل اثرات زیستمحیطی به کار میبرد.
بررسی تجربه نروژ نشان میدهد که تمرکز بر یک محصول استراتژیک، یکپارچگی عمودی زنجیره، استانداردهای جهانی، حمایت دولتی ساختارمند، و بهکارگیری فناوریهای نوین، میتواند کشوری کوچک را به یک برند جهانی در صنعت غذاهای دریایی تبدیل کند. برای ایران، الگوبرداری از چنین مدلی (البته با لحاظ تفاوتهای اقلیمی و اجتماعی )میتواند پایهگذار شکلگیری برند ملی آبزیان صادراتی باشد.
شیلی: توسعه سریع با تکیه بر سیاست آزادسازی و سرمایهگذاری خارجی
شیلی یکی از کشورهای موفق نیمکره جنوبی در تبدیل آبزیپروری به صنعت صادراتی است. با دارا بودن بیش از ۶,۴۰۰ کیلومتر خط ساحلی در امتداد اقیانوس آرام، این کشور از دهه ۱۹۸۰ با جذب سرمایهگذاری خارجی و بهرهگیری از فناوریهای نوین در پرورش سالمون، به دومین تولیدکننده بزرگ سالمون جهان پس از نروژ تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۲، صادرات شیلاتی شیلی ۲.۸۵ میلیون تن به ارزش ۱۴.۸ میلیارد یورو بوده که ۷۰٪ این ارزش مربوط به گونههای پرورشی مانند سالمون بوده است.
مدل توسعهای شیلی مبتنی بر سیاست آزادسازی اقتصادی، حمایت از شرکتهای بزرگ بینالمللی، و ایجاد محیطی رقابتی برای سرمایهگذاری خارجی شکل گرفت. دولت با وضع قوانین تسهیلگر، صدور مجوزهای بهرهبرداری از نواحی دریایی، و حمایت از تشکیل کنسرسیومهای تحقیقاتی، زمینه رشد شتابان صنعت آبزیپروری را فراهم کرد. شرکتهایی نظیر AquaChile، MultiExport و Los Fiordos از بازیگران اصلی این عرصه هستند.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «شیلی نمونه کامل پیشرفت سریع با تکیه بر دانش و سرمایهگذاری خارجی است. سیاست بازار آزاد و حمایت از شرکتهای بزرگ بینالمللی موجب شد سالمون شیلیایی نیز مانند سالمون نروژی به یک برند بینالمللی تبدیل شود.»
از نظر زیرساخت، بخش عمدهای از تولید سالمون در شیلی در قفسهای دریایی در نواحی سرد و تمیز جنوبی کشور (مانند مناطق Aysén و Los Lagos) صورت میگیرد. زنجیره تامین از مزارع تا مراکز فرآوری و بستهبندی، با استانداردهای جهانی هماهنگ است. سردخانههای بزرگ، شبکه حملونقل سریع، و پایانههای صادراتی مجهز، امکان رساندن محصول تازه به بازارهای اروپا، آمریکا و آسیا را فراهم کردهاند.
در زمینه استانداردها، بسیاری از شرکتهای شیلیایی دارای گواهیهای ASC، BAP، ISO، و Global G.A.P هستند. دولت نیز الزاماتی برای دریافت این گواهیها در نظر گرفته تا صادرات به بازارهای حساس مانند اتحادیه اروپا با سهولت انجام گیرد. شرکتها همچنین ملزم به گزارش ماهانه شاخصهای زیستی مانند تراکم، تلفات، و استفاده از آنتیبیوتیک هستند که موجب شفافیت و اعتمادسازی در بازارهای صادراتی شده است.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «بسیاری از مزارع سالمون و فرآوری در شیلی دارای گواهیهایی مانند ASC، BAP، Global G.A.P هستند تا به بازارهای حساس (اروپا، آمریکا) صادر کنند.»
شیلی همچنین با تعیین فاصلههای قانونی بین مزارع، اعمال قرنطینه، استفاده از واکسن، و پایش محیطی مستمر توسط سازمان Sernapesca، تلاش کرده است تا اثرات زیستمحیطی صنعت را کنترل و پایداری بلندمدت را تضمین کند. این اقدامات بهویژه پس از بحرانهای زیستی مانند شیوع بیماری ISA در دهه ۲۰۰۰، بهشکل جدیتری در دستور کار قرار گرفتند.
– گزارش مطالعه راهبردی صنعت آبزیپروری، وسترا: «سازمان Sernapesca فاصله بین مزارع را تعیین میکند و کنترل بیماریها را با قرنطینه و واکسن پیش میبرد.»
از لحاظ فناورانه، شرکتهای شیلیایی سرمایهگذاریهای گستردهای در اتوماسیون قفسها، استفاده از خوراکهای بهینه با FCR پایین، اصلاح نژاد، و فناوریهای فرآوری انجام دادهاند. نوآوریهایی همچون رباتهای زیرآبی برای تمیزکردن قفسها و سامانههای نظارت زیستی دیجیتال، بخشی از جریان مدرنسازی این صنعت بوده است.
برخلاف نروژ که برند سالمون را بهعنوان هویت ملی صادر میکند، شیلی در مراحل ابتدایی توسعه برند ملی است؛ اما برندهای خصوصی شرکتهای بزرگ از اعتبار بالایی برخوردارند. از سوی دیگر، شیلی با چالشهایی مانند آسیبپذیری زیستمحیطی، افزایش مقاومت میکروبی، و نوسانات قیمت جهانی روبروست که مدیریت صحیح آنها نیازمند تقویت بیشتر سیاستهای نظارتی و تحقیقاتی است.
درسهایی برای ایران
تحلیل تطبیقی تجربههای ترکیه، نروژ و شیلی نشان میدهد که مسیر موفقیت در صنعت آبزیپروری صادراتمحور، در گرو تمرکز راهبردی بر سه محور کلیدی است: انتخاب گونههای هدف دارای مزیت صادراتی، یکپارچگی زنجیره ارزش از هچری تا صادرات، و برندسازی ملی یا شرکتی در بازارهای بینالمللی. این کشورها با استفاده از سیاستگذاری منسجم، سرمایهگذاری زیرساختی، و ارتقای مداوم استانداردها، توانستهاند سهم پایداری از بازار جهانی کسب کنند.
برای ایران که از ظرفیتهای بکر ساحلی، تنوع اقلیمی، و موقعیت جغرافیایی راهبردی برخوردار است، درسهای این کشورها حائز اهمیت است. ایران میتواند با تمرکز بر گونههایی نظیر سیبس، قزلآلا و میگوی وانامی، و توسعه خوشهای در سواحل جنوبی با زیرساختهای لجستیکی و فرآوری، جایگاه منطقهای خود را ارتقا دهد. اخذ گواهیهای جهانی، استفاده از سیستمهای RAS و اصلاح نژاد، و ایجاد برند صادراتی میتوانند مسیر موفقیت را هموار سازند.
شما میتوانید دیدگاه خود را بصورت کاملا ناشناس و بدون درج اطلاعات شخصی خود ثبت نمایید.
حاصل جمع روبرو چند میشود؟